Rusland en Oekraïne: Wat beweegt Poetin?

De Sovjet-Unie heeft het meest geleden onder de Tweede Wereldoorlog. Enorme aantallen soldaten en burgers vonden de dood. En zowel de industrie als de landbouw moesten weer worden opgebouwd. De Sovjets hebben als de grote overwinnaar van de oorlog niet de waardering gekregen waar ze recht op hadden. Na de oorlog wilden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie vrede en veiligheid, maar elk op zijn eigen wijze en die stonden lijnrecht tegenover elkaar. Vrije verkiezingen wilde de USSR niet verlenen aan zijn satellieten. De kapitalistische en communistische ideologie kwamen tegenover elkaar te staan. De spanningen liepen op en leidden tot de Koude Oorlog, een gewapende vrede tussen twee aparte werelden. Het IJzeren Gordijn werd neergelaten.
In 1949 werd de NAVO opgericht en kort daarna het Warschaupact.

De Amerikaanse atoombom leidde tot koortsachtige ontwikkelingen in de USSR. De wapenwedloop resulteerde in de Sovjetversie van de atoombom in 1951.

Jeltsin vond de perestrojka van Gorbatsjov te langzaam gaan. Na kritiek op de partijleiders werd Jeltsin uit het Centrale Committee en Politbureau gegooid. Hij zette in 1993 de Doema af, maar de parlementsleden weigerden af te treden. Waarna Jeltsin tanks inzette in tegen het parlement. Jeltsin opende de contacten met het Westen. Hij legaliseerde de vrije markt. Een grootschalige privatisering kwam op gang. Burgers kregen vouchers om aandelen van bedrijven te kopen. Maar handige lieden kochten die vouchers op en werden zo eigenaar van bedrijven. In 1994 was de Russische economie geheel geprivatiseerd. Een aantal grote oligarchen kwam op en trok aan de touwtjes. Door de grote inflatie van de economie werden de spaarcenten van de gewone man weinig waard en werd het leven voor hen heel duur.
De Geheime Dienst, de FSB, dwong ondernemers om hun bedrijven af te staan. Als ze niet wilden werd er gedreigd met opsluiting in een gevangenis. De staat trok zich terug uit het normale leven. Corruptie en smeergeld en de maffia bepaalden het leven. De rol van Jeltsin was uitgespeeld.

De opkomst van Poetin

Vladimir Poetin werkte vanaf 1975 voor de geheime dienst, de KGB. Hij was betrokken bij het werk van de Geheime Dienst, de STASI, in Dresden Oost-Duitsland van 1985-1990. Door de val van de muur viel dat werk weg en hij maakte zich uit de voeten. Hij werd met hulp van de KGB loco-burgemeester van Sint-Petersburg van 1992-1996 onder de corrupte en democratisch georiënteerde Sobtsjak. Sobtsjak was hoogleraar in St Petersburg en Poetin en Medvedev waren zijn studenten. Hij had zijn handen vrij en met hulp van zijn KGB-vrienden verrijkte hij zich met olie via de olieterminal in de haven (voedsel voor olie). De KGB-ers vonden dat zij recht hadden op die rijkdom. Toen Sobtsjak de herverkiezing verloor nam Poetin ontslag en ging naar Moskou. Hij werd hoofd controle. In 1998 werd Poetin chef van de FSB (de vroegere KGB). Het jaar daarop benoemde Jeltsin Poetin als premier van de Russische Federatie. In 2000 trad Jeltsin af als president en volgde Poetin hem op.  Hij opereerde eerst nog voorzichtig door de Jeltsin getrouwen enige tijd aan te houden. Maar dit was slechts korte tijd.
De dissidente politicus en opposante van de FSB Galina Starovoitova onderzocht de corruptie maar werd in 1998 neergeschoten.

Vanaf 2004 benoemde Poetin zelf de regionale gouverneurs en maakte hij de rechterlijke macht afhankelijk van de regering. Daarna verdween de democratische oriëntatie geheel. Lieden die het niet met hem eens waren zoals Berezovski (dood gevonden in Engeland) werden aangepakt. Ze werden beschuldigd dat ze te weinig belasting hadden betaald, werden berecht en belandden voor 10 jaar in de gevangenis. Poetin herstelde de macht van de staat en beperkte die van de oligarchen. Hij zette de te Westers georiënteerde Chodorkovski, eigenaar van Yukos, vast en begon een proces tegen hem. Roman Abramovitsj werd naar het oosten van Siberië gestuurd als gouverneur van een kleine regio. Hij verkocht zijn bedrijf Sibneft aan de Kremlin. Na twee jaar keerde Abramovitsj terug naar Londen (zijn trouw stond vast) en kocht de voetbalclub Chelsea. Deze voorbeelden werkten disciplinerend. De zelfverrijking van Poetin en zijn kornuiten ging door.
In 2008 werd hij benoemd als premier en de door hem naar voren geschoven Medvedev werd president. In 2012 werd hij weer president. In 2008 viel hij Georgië binnen naar aanleiding van de acties tegen Zuid-Ossetië en Abchazië. Die gebieden werden onafhankelijk. In 2014 bezetten zijn groene mannetjes de Krim, waar voornamelijk Russisch werd gesproken. In datzelfde jaar vond er een afscheidingsbeweging plaats in het Oosten van Oekraïne, in de oblasten Donetsk en Loegansk, die gesteund werd door de Russen.
Poetin beschouwde het uiteenvallen van de Sovjet-Unie als ‘De grootste geopolitieke ramp van de 20^e eeuw’. Voor Poetin is het te doen om Rusland sterk te maken en eigenlijk om de vroegere Sovjet-Unie te herstellen. Hij accepteerde niet dat omringende landen zich op het Westen richten (Georgië, Oekraïne, Wit-Rusland).
In Rusland maakte Poetin na 2016 een einde aan de politieke vrijheden, ten aanzien van vrijheid van pers, met de invoering van censuur, beperking van de vrijheid van oppositie en van vrije meningsuiting. Oppositieleider Aleksej Navalny werd opgepakt en zit opnieuw een lange gevangenisstraf uit. Een andere oppositieleider Nemtsjov werd in 2015 vermoord. De oorlog in Oekraïne leidde tot zware beperkingen van de vrijheid van meningsuiting in Rusland.
Rusland is nu een autoritaire staat met totalitaire trekken.

De oorlog in Oekraïne

Poetin erkende op 20 februari 2022 vlak voor het begin van de oorlog met Oekraïne Donetsk en Loegansk als onafhankelijke gebieden. De Krim was al eerder geannexeerd.
In 2021 trok Rusland een troepenmacht van 120.000 man tezamen aan de grens met Oekraïne, ook die met Wit-Rusland. Op 24 februari 2022 vielen Russische troepen Oekraïne binnen. De zogenaamde speciale militaire operatie moest Oekraïne demilitariseren en denazificeren. De inval richting Kiev en Charkov werd tot staan gebracht. Wel veroverde de Russen de zuidelijke regio’s rond Marioepol, Cherson en Zaporizja. In september 2022 werden Cherson en Zaporitzja geannexeerd door Rusland.  

Oekraïne wordt massaal gesteund met wapens, munitie, tanks en raketten door de Verenigde Staten en Europa. Maar die mengen zich niet direct in de strijd. President Zelensky loopt het vuur uit zijn sloffen om de wapenleverantie van het Westen te intensiveren. Rusland heeft nu nog het overwicht in de lucht, maar Oekraïense piloten worden op dit ogenblik opgeleid om met F-16 straaljagers te kunnen vliegen. Deze vliegtuigen zullen in grote aantallen geleverd worden. De VS en Europa hebben sancties tegen Rusland afgekondigd, maar die raken Rusland minder erg daar door de oorlog de prijs van olie en gas omhoog werd gedreven en Rusland olie ging verkopen aan China, India e.d.
De Russen bombardeerden en bombarderen nog geregeld steden in Oekraïne. De Russen lieten gevangenen vrij om in leger te vechten. Er zijn tot nu toe in totaal aan Oekraïense en Russische kant 354.000 verliezen aan doden en gewonden gevallen en 8 miljoen Oekraïners zijn gevlucht. Aan Oekraïense kant zijn er in augustus 2023 15.500 tot 17.500 doden en 109-113.500 gewonden onder het leger te betreuren. En aan Russische kant tussen 35.500 en 43.000 doden en 154-180.000 gewonden (Amerikaanse bronnen noemden 65.000 gesneuvelden). Aan burgerlijke slachtoffers spreekt men van 9.000 doden en 11.000 gewonden. De Russen hebben zich in de geannexeerde gebieden ingegraven, mijnenvelden aangelegd en meerdere verdedigingslinies gecreëerd. Het tegenoffensief van Oekraïne werd in juni 2023 ingezet. De vooruitgang is nog moeizaam. Met name rond Bachmoet en Zaporizja wordt gevochten.
Poetin heeft wel gedreigd met de inzet van kernwapens, maar de kans daarop lijkt nog klein.

Prigozjin en de Wagner-groep

De Wagnergroep is een paramilitaire organisatie in eigendom van Rus Jevgeni Prigozjin. Het bestaat uit circa 50.000 militairen. Prigozjin was een crimineel, heeft 8 jaar in de bak gezeten, maar werd daarna een succesvol zakenman met restaurants, hotdogzaken, supermarkets en casino’s. Hij was bevriend met Poetin, maar recentelijk zijn de betrekkingen bekoeld.  Hij bemoeide zich met de Amerikaanse verkiezingen van 2020.

Wagner was actief bij de verovering van de Krim in 2014. Zij vochten mee met de separatisten in Oost-Oekraïne. Het huurlingenleger van Wagner was en is ook actief in Syrië, Libië en de Centraal Afrikaanse Republiek. De Wagnergroep vocht mee met het Russische leger en was een geduchtere tegenstander dan de Russen. Prigozjin vond dat ze te weinig munitie kregen en eiste veelvuldig het aftreden van de opperbevelhebber Gerasimov. De laatste liet steeds meer Wagner huurlingen vervangen door het Russische leger. Op 29 juni j.l. kwam de Wagnergroep openlijk in opstand en trok op naar Moskou. Zij wilde een blokkade rond Moskou oprichten. Poetin zag dit als verraad. In Moskou werd de noodtoestand afgekondigd. De opstandelingen stopten op 200 km van Moskou na interventie van de Wit-Russische president Loekasjenko. Enkele dagen later vond er een gesprek plaats tussen Poetin en Prigozjin. Wat Poetin betreft kon de Wagnergroep blijven vechten voor het moederland en konden dus blijven opereren.
De lucht tussen Poetin en Prigozjin was zeker niet helemaal geklaard. Waarom begon Prigozjin aan de muiterij. Prigozjin was een impulsieve man, verder merkte hij dat alle kritiek op de legerleiding geen effect had en hij zag dat steeds meer posities van zijn paramilitairen werden overgenomen door het Russische leger. Wat moest hij doen? Dat was mogelijk de aanleiding voor de opstand.
Prigozjin’s vliegtuig werd op 23 augustus 2023 uit de lucht geschoten. Dit gebeurde ongetwijfeld op gezag van Poetin, die het verraad van Progozjin niet was vergeten. Daar ook andere leiders van Wagner in het neergeschoten vliegtuig zaten, zal de Wagner groep uiteenvallen.
Wat betekent dit voor Poetin? Binnen het leger waren er ook aanhangers of bewonderaars van de Wagner groep. Deze zijn nu monddood gemaakt of afgezet. De aanslag is zeker een waarschuwing aan anderen om geen acties tegen het bewind te ondernemen.