Deze vraag stel ik mezelf al enige tijd. Recentelijk buigt ook de pers zich over de situatie in Europa.
Laten we eerst inventariseren wat minder goed gaat in Europa. Daarna maken we de vergelijking met de belangrijkste handelspartner de Verenigde Staten.
- In 2016 trok het Verenigd Koninkrijk zich uit Europese Unie terug. Niet alleen dat dit belangrijke land niet meer deel uitmaakte van de EU, maar het betekende ook een verandering in de hiërarchie in EU en een verzwakking van de defensie van de Europese Gemeenschap doordat het VK geen deel meer uitmaakte van EU. Ook op economisch en handelsgebied had het consequenties.
- Macron, de Franse president, probeerde de centrale rol op zich te nemen, maar heeft door interne problemen op verschillende manieren aan gezag ingeboet (actie van gele hesjes vanwege benzineaccijns en stijging kosten levensonderhoud, stakingen vanwege verhoging pensioenleeftijd, protesten boeren en wegbezettingen) en recentelijk door zijn verlies bij de verkiezingen. Macron nam een enorme gok door na de Europese Parlementsverkiezingen, die uiterst rechts van Rassemblement National van Marine le Pen won, om het Franse parlement te ontbinden.
- Europa kreeg te maken met een oorlog op het Europese grondgebied. Oekraïne werd aangevallen door het Rusland van Poetin. Europa dat zich altijd veilig voelde onder de paraplu van de NAVO werd met de neus op de feiten gedrukt. Vrijwel elk Europees land had de eigen defensie verwaarloosd na het einde van de Koude Oorlog in 1989. De investeringen in defensie werden sterk teruggebracht en delen van het leger en het wapenarsenaal werden afgebouwd. Zolang de Verenigde Staten bescherming boden was er nog niet zoveel aan de hand, maar de aanval van Rusland drukte ons met de neus op de feiten. Dit werd versterkt door de reactie van Trump, de vorige Amerikaanse president, die duidelijk maakte dat Europa niet zonder meer op hulp van Amerika kon rekenen en zijn eigen broek moest ophalen.
- De sancties tegen Rusland veroorzaakten een stijging van de inflatie, wat van invloed was op de economie van de EU.
- Binnen Europa is er geen gemeenschappelijk defensiebeleid, en in mindere mate een gezamenlijk politiek en economisch beleid. Macron, de president van Frankrijk, heeft erop gewezen dat Europa een gezamenlijk defensiemacht moet vormen en een eigen defensie-industrie moet stimuleren of opbouwen, maar Duitsland voelt daar weinig voor en richt zich op de bescherming onder de NAVO.
- Verrechtsing in vrijwel alle Europese landen met name het oprukken van extreem- en radicaal-rechts. Deze radicale partijen zijn vaak antidemocratisch, euro sceptisch en voor uittreding uit de Europese Unie. Extreemrechtse partijen zijn populistisch, veelal nationalistisch, anti-immigratie, anti-Islam, tegen de bescherming van minderheden en illiberaal. Centrumrechtse partijen worden wel beïnvloed door extreemrechts en nemen deels extreme standpunten over. Zie appendix 1.
- In Oost- en Midden-Europa spelen ook andere aspecten een rol zoals anti-Roma, anti-gender en anti-abortus en tevens het vasthouden aan de traditionele rol van mannen en vrouwen
- Europa spreekt niet met een mond. Orban, premier van Hongarije, en Fico, minister-president van Slowakije, steunen Poetin. Kaszynski van Polen, die de grootste partij PiS leidt, is weliswaar niet meer in de regering maar steunde Hongarije in haar eurosceptische politiek. De huidige president Tusk is wel weer Europees gericht. Naast deze twee extreemrechtse regeringsleiders moet ook Giorgia Meloni van Fratelli d’Italia premier in Italië als extreemrechts geschaard worden.
- In het Europese parlement zijn twee fracties erbij gekomen, die aan de uiterst-rechtse kant opereren, de Patriotten van Europa met 78 leden (11,1%) en Europa van Soevereine Naties met 25 leden (3,5%). Zie Appendix 2.
De relatie met de VS
De verrechtsing in Europa heeft ook in de Verenigde Staten plaats gevonden, met name binnen de Republikeinse partij, waarin Trump zich de centrale rol heeft toegeëigend. Trump en zijn partij zullen een meer isolationistische politiek voeren. Zij vinden dat de oorlog tussen Rusland en Oekraïne moet worden gestopt. Trump, zal na zijn herverkiezing, proberen de verstandhouding met Rusland verder verbeteren.
De Verenigde Staten zet Europa onder druk om de handel met China te beperken. En met name om de export van High Tech producten aan dat land te stoppen. Ik ben bang dat Europa zich tot op zekere hoogte zal moeten conformeren aan de wil van de VS.
De economie van de Verenigde Staten doet het aanmerkelijk beter dan de EU, namelijk 2,5% groei tegenover 1,5%. Het verschil in het BBP is in 25 jaar gegroeid van 11% ten gunste van de VS naar 30%. Dit komt met name door hogere investeringen, meer innovatie, goedkopere energie, betere beschikbaarheid grondstoffen en een beter vestigingsklimaat. De grote bedrijven, de zg. Big Tech zijn de grote motor van de economie in de VS.
De EU doet het weliswaar beter op het gebied van duurzaamheid en groene investeringen, van elektriciteit productie en van export. Maar het in Europa gangbare meer sociaal gerichte zorgsysteem en de ruimere vrije tijd voor de werknemer veroorzaakt een lagere productiviteit. Ook de overmaat aan regels in Europa heeft effect op de Europese concurrentiekracht.
Wat betekent de draai naar rechts voor Europa?
De hete hangijzers zoals immigratie en de anti-islam houding van de rechtse partijen hebben effect op de migratie in Europa. Niet alleen op de migratie van vluchtelingen die overigens maar iets meer dan 10% uitmaakt van de totale migratie, maar zal ook invloed hebben op arbeidsimmigratie, studie-immigratie en kennisimmigratie. Met het oplopen van de gemiddelde leeftijd van Europeanen zal dit een negatief effect hebben op de economie en het kennisniveau.
Extreemrechts laat een xenofobe vorm van nationalisme zien. Zij denken dat uitheemse mensen en ideeën een bedreiging voor de natiestaat vormen. Zij willen de grenzen sluiten.
Extreemrechts ontkent het klimaatprobleem en ziet dat als de klimaathysterie van de linkse elite. Ze zijn tegen de Green Deal en willen de problemen met de boeren ten aanzien van mest en stikstof niet zien.
De natuurherstelwet is op de lange baan geschoven evenals de energietransitie.
Het lijkt alsof extreemrechts meer salonfähig wordt en meer en meer deel uitmaakt van de Europese regeringen. Dit betekent dat ze haar antidemocratische houding zullen moeten matigen.
In vrijwel alle landen van de Europese Unie is centrumrechts aan het bewind en in drie landen zelfs met extreem-rechtse regeringsleiders (Hongarije, Slowakije en Italië). In nog vier landen maakt extreemrechts deel aan de regering (Zweden, Finland, Oostenrijk en Nederland). In enkele landen is extreemrechts wel de grootste maar zit in de oppositie (Polen en Frankrijk). En in andere landen is extreemrechts de tweede of derde grootste partij (Duitsland, Spanje en Portugal). De afstemming binnen de Europese organen wordt onder invloed van het euroscepticisme en het anti-EU sentiment van extreemrechts moeilijker zoals in de Europese Raden van regeringsleiders en ministers, het Europese Parlement en de Europese Commissie. De eurosceptici zullen besluitvorming dwarsbomen.
Het ziet ernaar uit dat de relatie met het VK onder de Labourregering van Keir Starmer zal verbeteren. De rechts-radicale UKIP, eurosceptisch en anti-islam is, van Farage kreeg niet meer dan 14% van de stemmen.
Europa zal opnieuw haar positie moeten bepalen ten opzichte van landen zoals China, andere Aziatische landen waaronder India, het Midden-Oosten, Afrikaanse landen en Amerika. Denk ook aan onderwerpen zoals ontwikkelingshulp. Ook haar toekomstig beleid ten aanzien van Rusland en Taiwan moet worden vastgesteld.
Europa zal grote offers moeten brengen om zich adequaat te verdedigen tegen agressors als Rusland en China. Dat zal niet blijven bij een defensie-uitgave van 2% van het BBP maar zal eerder naar 4 a 5% gaan.
Europa heeft behoefte aan een duidelijke leiding die richting aangeeft, maar in het huidige klimaat is dat ver weg. Ik zie de Europese Commissie en haar voorzitter Urula von der Leyen daar niet toe in staat. En dat geldt evenzeer voor de Europese Raden.
Appendix 1 Centrum-rechts en extreem-rechts in Europese Unie
België: opmars rechts-radicaal met Vlaams Belang [centrumrechts NV-A en PP]
Bulgarije: [centrumrechts GERB won in Bulgarije met 25% van de stemmen, zit samen met een anti-corruptie partij in de regering]
Cyprus: ELAM partij is extreemrechts maar klein (tegen grote werkeloosheid en economische crisis) Zij heeft banden met het fascistische Gouden Dageraad in GriekenlanDF
Denemarken: [centrumrechtse conservatieve partij DKF, relatief klein 5,5% maar regeert wel mee]
Duitsland: Alternative fur Deutschland (AfD), 2e grootste partij, extreemrechts [niet in regering.
Estland: [EKRE rechts-nationalistische partij]
Finland: Finnen extreemrechts en eurosceptisch; in regering [met RKP centrumrechts]
(Finland lid van de NAVO geworden);
Frankrijk: Rechts-radicale Rassemblement National (RN) wint parlementsverkiezingen; zit (nog) niet in regering
Griekenland: Extreemrechtse Spartiatus, [centrumrechts ND van Mitsotakis in regering] (neo-fascistische Gouden Dageraad verboden)
Hongarije: rechts-radicale Fidesz in regering met Orban als premier,
Ierland: [Fianna Fail is conservatief en middenrechts, zit in regering]
Italië: rechts-radicaal Fratelli d’italia, grootste met Giorgia Meloni als premier ,
Kroatië: [Partij van Rechten (HSP) rechts en conservatief in regering] Kroatische Soevereinisten
Letland: [centrumrechts onder Viotnotiba regeert sinds 2019]
Litouwen: [centrumrechtse partij Tevynes Sajunga (Vaderland Unie) met 40% in 1996 tot 2000 daarna kleiner maar in 2020 weer grootste]
Luxemburg: [wel centrumrechts niet extreem]
Malta: [christen-democraten centrumrechts]
Nederland: rechtse partijen PVV (grootste en rechts-radicaal), BBB en Ja21. PVV en BBB in regering
Oostenrijk: Freiheitliche Partei Österreichs (Vrijheidspartij van Oostenrijk FPÖ) rechts-radicaal in regering
Polen: Recht en Rechtvaardigheid PiS onder Kaszynski, extreem-rechts en populistisch is grootste partij maar nu niet in regering [in regering centrum-rechts van Tusk]; opkomend kleine extreem-rechtse partij Konfederacja
Portugal: Genoeg partij Chega is rechts-radicaal kreeg 18% van de stemmen
Roemenië: geen rechtse partij
Slovenië: (SNS, klein, nationalistisch en eurosceptisch [de Sloveense Democratische Partij (SDS) anti-migatiepartij van premier Jansa is centrumrechts in regering]
Slowakije: Slowaakse Nationale Partij (SNS) ultra-nationalistisch en rechts-radicaal minister-president Fico aan de macht,
Spanje: extreemrechts en populistisch Vox en centrumrechts PP
Tsjechië: [centrum-rechtse en populistische ANO van Babis regeert sinds 2021]
Zweden: Zweden-Democraten uiterst-rechts, zit in minderheidsregering (Zweden toegetreden tot NAVO)
Appendix 2 Rechts In het Europese Parlement [720]
Patriotten voor Europa (rechts-radicaal) [84 leden] opgericht in juni 2024; fractie bestaat uit: Vlaams Belang [3], PVV [6], RN [30], Fidesz [10], Christen-democratische Volkspartij Hongarije [1], Lega [8], FPO [6], ANO [7], Vox [6], Dansk [1], Chega [2], Stem van de Rede Griekenland [1], Eed Tsjechië [2], Letland Eerst [1]
Europa van Soevereine Naties (rechts-radicaal) [25 leden] opgericht 10 juli 2024; fractie bestaat uit: AfD [14] Bulgarije Vazrazdhane [3], Polen Wolnosc [3], Tsjechie SPD [1], Slowakije Republika [1], Litouwen TTS, [1], Hongarije Hazank [1], Franrijk Reconquete [1]
ECR Europese Conservatieven en Hervormers (conservatisme) [78 leden] NV-A, SGP, Ja21, Fratelli d’italia [10] (Meloni voorzitter), PiS en Vox
Christen-democraten blijven grootste fractie in Europese Parlement, middenpartijen grootste maar wel verrechtsing
Renew met VVD weggezakt,
ECR boekte winst maar Meloni niet betrokken bij topposities; dus verrechtsing wordt in die zin tegengehouden
Literatuur
‘De opkomst van radicaal-rechts in Europa’, Duitsland instituut
S. Heijne en A. Tauber, ‘Wat wil radicaal-rechts met Europa’, vn (30 mei 2024)
F. Hofman en N. Eshuis, ‘Al tien jaar is uiterst rechts aan een opmars bezig’, nrc (24 juli 2024)
I. Rook, ‘Italië. Zorg over neo-fascistisch geweld’, nrc (24 juli 2024)
H. Schulte Nordholt, ‘Optimisme over China nu echt voorbij’, nrc (24 juli 2024)
L. de Jonge, ‘Uiterst rechts in Europa: verdeeld maar springlevend’, Montesquieu Instituut (29 april 2024)
B. van den Braak, ‘Uitdagingen vragen om een sterke(re) EU’, Montesquieu Instituut (29 april 2024)
J. Werts, ‘Hoe de democratie de Europese tanker nu bijstuurt’, Montesquieu Instituut (29 april 2024)
‘Europese verkiezingen’, nos (27 juni 2024)
S. van Poucke, ‘De grote gok van Emmanuel Macron: 5 vragen over de 'historische' parlementsverkiezingen in Frankrijk’, vrt.be (30 juni 2024)
F. Reinout, ‘Macron vindt dat toekomst Europa in gevaar is: 'EU is sterfelijk'’, nos.nl (25 april 2024)
‘Veel Fransen willen niet geloven dat ze langer moeten doorwerken: dit is waarom’, eenvandaag (23 juni 2023)
‘Verenigd links wint verkiezingen, maar Frankrijk is minder verenigd dan ooit’, nos.nl (8 juli 2024)
J. Witteman, ‘Amerika ligt qua welvaart mijlenver voor op Europa: gaat de inhaalslag er ooit komen?’, volkskrant.nl (21 juli 2024)
‘Economische kloof tussen VS en EU groeit van 11 naar 30 procent’ , acountant.nl (30 jan 2024)
Kees Versteegh, ‘Wat kan Nederland leren van de oorlog in Oekraïne? ‘We zijn buitengewoon kwetsbaar geworden’ ’, nrc.nl (24 juli 2024)
Bas Bijlsma, ‘Strijd tegen radicaal-rechts verdient nieuwe internationale koers’, nrc.nl (24 juli 2024)
Reactie plaatsen
Reacties
Bedankt Charles voor je uitstekende overzicht van de westerse politieke werkelijkheid.
Daarnaast wil ik de aandacht vestigen op het boek van de historicus Ivo van de Wijdeven: de macht van het verleden, geschiedenis als politiek wapen. Als slot zegt van de Wijdeven: 'Politici en potentaten gebruiken geschiedenis als politiek wapen en zorgen ervoor dat er maar één interpretatie mogelijk is of in ieder geval alle andere interpretaties overstemt. Politici kunnen alleen straffeloos wegkomen met onjuist gebruik van de geschiedenis als de meeste mensen er niet genoeg van weten om hen tegen te spreken'.