Afrika

Het continent Afrika

Afrika bestaat uit 54 landen. Het continent is net zo groot als Europa, de VS en China tezamen met een oppervlak van 30 miljoen km2. Azië is nog de helft groter, maar kent minder landen (48). Door afscheidingen groeit het continent nog steeds qua aantallen landen.

Afrika heeft lang te lijden gehad onder het kolonialisme. Het hele continent was ingenomen geweest door Europese staten. Zelfs Duitsland had te elfder ure zich nog gestort in een koloniaal avontuur. De koloniale staten trokken grenzen zoals zij dat wilden en trokken zich niets aan van de stammen en regionale verschillen tussen bevolkingsgroepen. Met dit fenomeen hebben de huidige staten, die al 50 jaar niet meer onder het koloniale juk leven, nog steeds te maken. Het vormen van een natiestaat blijft lastig. De etnische conflicten, staatsgrepen (67 in 26 landen!) en burgeroorlogen hebben daar deels mee te maken. Sommige conflicten hadden en hebben een hele lange adem van 20 tot 30 jaar. 
In de laatste drie jaar waren er zeven staatsgrepen, een zevental conflicten en twee voortdurende burgeroorlogen, namelijk in Ethiopië en Soedan. In dit stuk ga ik in op deze kwesties. Sinds enkele jaren Afrika zijn de vroegere koloniale machten vervangen door China en Rusland. De laatste is in een aantal landen met hun Wagner huurlingen actief. Ook daar kom ik nog op terug. Maar laat ik eerst de economie en de maatschappelijke ontwikkelingen bespreken.

Afrika heeft recentelijk ook sterk te lijden van overstromingen, droogte en de gevolgen van klimaatverandering. Daarnaast had het te maken gehad met epidemieën en dat zal mogelijk ook in de toekomst zo kunnen zijn.

Bevolking

Er zijn 3000 volksstammen in Afrika, die 2000 talen spreken. Men verwacht dat er een verdubbeling van de bevolking zal plaats vinden naar 2 miljard in 2050. Alleen in Nigeria worden al 500 taken gesproken.

Sub-Sahara Afrika (48 landen) heeft 18% van de wereldbevolking. In dit continent is 60% van de bevolking onder de 25 jaar. Men denkt dat dit zal toenemen met 42% per 2030 naar 85%.
De jeugd heeft nu de ogen open en vraagt zich af waarom zij zo arm zijn. De jeugd ziet de westerse landen als de grote boosdoener.

Er is nogal een verschil qua ontwikkeling, stabiliteit en economische situatie tussen het Noordwestelijk deel van Afrika, de Maghreb met Marokko, Algerije, Tunesië, Libië en Mauritanië (Egypte behoort) niet tot de Maghreb)

In Sub-Sahara landen is de ontwikkeling zeer verschillend van zeer laag en extreem arm tot relatief welvarend zoals Zuid-Afrika en Nigeria.

Economie van Afrika

De Afrikaanse landen zijn niet op hetzelfde niveau als de landen in Oost-Azië. In 1960 was dat wel het geval, maar de industrialisatie kwam in Afrika niet op gang wel de export van grondstoffen en landbouwproducten. In Korea gingen in de jaren 50 de helft van de kinderen naar de middelbare school. Het analfabetisme was toen in Afrika 98-99%.
De markt voor landbouwproducten is sterk afhankelijk van de wereldmarkt. Afhankelijk van het product worden schokken het eerst gevoeld door de daling in prijzen en de afname in volumes. Het gevolg is dat schommelingen in het BBP groot kunnen zijn.
Men zegt nu dat Afrikaanse landen geen ontwikkelingshulp meer nodig hebben daar de stroom van buitenlandse investeringen (1-2,5% naar sub-Sahara landen), inkomsten van landen met grondstoffen en de overmakingen van migranten die hulp ruim overtreffen. Maar de ontwikkelingshulp gaat naar de armste landen en dat is voor hen een stabiele stroom.

Er was kritiek door IMF en Wereldbank op Afrika. Het roer moest in de jaren 80 en ver in de jaren 90 om. Er werden bezuinigingen op voedselsubsidies, onderwijs en gezondheidszorg ingesteld en er waren devaluaties. Daarna werd de schuld kwijtgescholden. Het betekende echter nog steeds armoede, daar de opgelegde maatregelen te strikt waren. Daarna kwamen investeringen op gang met name in het onderwijs en de gezondheidszorg.

In het eerste decennium van de 21^e eeuw was de groei boven die van de wereld en in het laatste decennium tot 2019 55% op rekening van Marokko, Egypte, Algerije, Nigeria en Zuid-Afrika. In het laatste decennium was de groei in Oost-Afrika met 32% en West-Afrika met 38% substantieel. In 2021 was het Sub-Sahara BBP met 4% boven dat van de wereld 3,8%. In 2023 viel het BBP van Sub-Sahara Afrika terug naar 3,4%. De grondstoffen kwamen voornamelijk uit Nigeria, Congo, Angola en Zuid-Afrika.

Tussen 2000 en 2015 was de gemiddelde groei in consumptie 3,3% per jaar en ver daarboven in Burundi, Congo, Eritrea, Madagaskar, Zuid-Soedan, Zimbabwe en Zuid-Afrika.

De extreme armoede in Afrika nam af van 54% in 1990 naar 41% in 2015. De armste landen gerangschikt naar het BBP zijn Congo, Liberia, Zimbabwe, Burundi, Eritrea, Niger, Malawi en Togo.

Afrika is een continent met veel grondstoffen, zoals uranium in Niger, bauxiet in Congo, olie en gas in Nigeria, Soedan en Angola. Daarnaast wint het ook diamant, platina, goud, tin, kobalt, chroom, nikkel, vanadium, titanium en edele mineralen. De elite profiteert daar in het algemeen het meeste van.

Daarnaast produceert en exporteert Afrika voedingsmiddelen zoals koffie, cacao, bakbananen, rode palmolie, maniokbladeren (saka saka), okra, pindanoten, cassave, yam, tomaten uien, rijst, granen, gierst, suiker, druiven, citrusvruchten, nectarines en groenten. Ook exporteert het continent mais, wol, tilapia, katvis, geitenvlees, runderen en varkens.

 De winsten blijven hangen in de lange distributieketen van boer tot supermarkt. Van de 200 miljard aan koffiehandel gaat 10% naar het land van herkomst. Dit geldt ook voor katoen, cacao, palmolie, suiker en andere handelsgewassen die in het westen verwerkt worden tot textiel, chocola, espresso, biobrandstof, koekjes en shampoo.

Afrika importeert maar liefst voor $ 55 miljard aan voedsel, en dit kan in 2030 zelfs verdubbeld zijn. Er is nog veel onbenut of onderbenut landbouwgrond aanwezig, waar mais, rijst en tarwe geteeld kan worden. Zeker met het enorme beschikbare arbeidspotentieel kan dat aanmerkelijk minder worden.

De Fransen hadden een sterke positie met een aanzienlijke militaire aanwezigheid in een twintigtal landen in West-Afrika. De lokale munt was gekoppeld aan de franc. Daardoor hadden ze een greep op de grondstoffen en op de economie via Franse bedrijven. Intussen zijn de Fransen en hun troepen verdreven uit de Centraal Afrikaanse Republiek, Ivoorkust, Kameroen, Togo, Mali, Gabon, Congo, Senegal, Madagaskar, Burkina Faso, Mauritanië, Tsjaad en Niger. Het francafrique is nu voorbij.

China is de nieuwe handelspartner van Afrika. Zij zeurt niet over mensenrechten en democratie. De Chinezen voelen zich gelijkwaardig en niet superieur zoals de postkoloniale expats. China legt een infrastructuur aan in de vorm van wegen en spoorlijnen tegen schappelijke tarieven en voert bouwprojecten uit. Daar Chinezen het werk doen creëert het weinig werkgelegenheid en weinig groei. De Chinezen doen het niet voor niets en sluiten leningen af, hoewel dat laatste nu ook voorbij is en de terugbetaling niet altijd vlot (Djibouti, Angola, Congo Brazaville, Guinee, Zambia en Mozambique). Als het land niet kan betalen leveren de landen goederen zoals koper of olie. China neemt hardhout af uit Congo Brazzaville, ijzererts uit Zuid -Afrika en olie uit Nigeria. Overigens zijn er ook wel irritaties tussen de Chinese arbeiders en de lokale bevolking, de taal en het verschil in leefwijze is een probleem.
De Russische Wagner huurlingen zitten in de Centraal Afrikaanse Republiek, Mali en Tsjaad. Rusland heeft daardoor een sterke positie op de verwerving van grondstoffen aldaar.

De werkeloosheid in de meeste landen in Afrika is boven de range van 12%-29% en in veel landen boven die van 29%-46%. De gemiddelde werkeloosheid in Zuid-Afrika is 26,6% voor vrouwen en 20% voor mannen.

Staatsvorm natievorming democratie, dictatuur, autoritair

Rond 1960 werden veel landen onafhankelijk van hun kolonialisatoren. Die landen moesten het toen zelf uitzoeken.  
In heel Afrika is geen volledige democratie op basis van de Democratie-Index 2018. Onvolledige democratieën zijn er slechts in vijf landen: Zuid-Afrika, Botswana, Namibië, Senegal en Ghana.
In een groot aantal staten zijn de regimes autoritair. Hoe goed zijn die staten er voor het eigen volk? Wordt er naar het volk geluisterd? Werken politie en leger in het belang van het land? Opereren instituties zoals de rechtbanken onafhankelijk of lopen ze aan de leiband van het regime?
Staten die zich afhankelijk maken van Wagner huurlingen zijn niet onafhankelijk. Zij dansen naar de pijpen van Rusland.

Overigens kunnen ook democratisch gekozen regimes de beloftes voor jonge werkzoekenden niet bieden.

Er zijn samenwerkingsverbanden. Vanaf 1963 was dat de Organisatie van Afrikaanse Eenheid, de OAE, maar dat was een tandeloze tijger.  In 2001 werd de Afrikaanse Unie (AU) gevormd. Het doel was om een Afrikaanse Economische Gemeenschap te stichten. Van de AU zijn nu 55 staten lid. Het is een supranationale politieke unie. Net als voor de OAE is het hoofdkantoor in Addis Abeba. Ze heeft een parlement (een raadgevend lichaam) in Midrand in Zuid-Afrika en heeft een Vrede- en Veiligheidsraad. De Vergadering bestaat uit regeringsleiders en staatshoofden en dat is het centrale orgaan Zij werpt zich op om conflicten te beslechten zoals dat om Darfur. Zij nam ook het initiatief voor verschillende VN-vredesmissies. Zij tekende een protocol voor de emancipatie van vrouwen. Er is een Afrikaans Hof voor de Rechten van de Mens, dat weliswaar slechts raadgevende bevoegdheden heeft. Landen waar een staatsgreep plaats vindt worden geschorst door de AU. Later kan de schorsing weer ongedaan worden gemaakt.

Er zijn acht Regionale Economische Gemeenschappen gevormd. Zo is dat ECOWAS ivoor de West-Afrikaanse staten, EAC voor de Oost-Afrikaanse staten, etc.

De overheid is In veel staten nog zwak, daardoor vinden de vele staatsgrepen en interne conflicten plaats. Het heeft niet alleen te maken met de gevolgen van de kolonisatie. In diverse landen is ook nu nog sprake van slavernij, corruptie en vriendjespolitiek en uitbuiting door Westerse multinationals.

Een half miljoen Chinese arbeiders zijn in Afrika, waarvan de helft in Zuid-Afrika. De export naar China is nu 15% en naar EU 23%. De import naar China zal verder groeien ten koste van de export naar de EU.

Scholing en zorg

Een groot deel van de Afrikaans bevolking is nog analfabeet. Drie op de tien jongeren tussen 15 en 24 jaar groeien op in conflictzones en zijn analfabeet. In Niger, Tsjaad, Zuid-Soedan en de Centraal Afrikaanse Republiek is de ongeletterdheid onder de 15 tot 24-jarigen het hoogst met 76%, 69%. 68% en 64%. De reden is dat ouders het schoolgeld niet kunnen betalen of omdat kinderen in de huishouding of op het land moeten werken. Unicef heeft een programma om radioprogramma’s op te zetten als leerplatform. Zij heeft ook fondsen om leerkrachten op te leiden, scholen te bouwen en schoolmaterialen aan te schaffen.

Ook in Zuid-Afrika is er leerplicht ten aanzien van basisscholen voor kinderen tussen 6 en 15 jaar. Goed onderwijs is echter niet vanzelfsprekend voor een groot deel van de zwarte bevolking. Het analfabetisme was in de jaren 80 nog 50% van de zwarte bevolking. Nu gaat het grootste deel van de zwarte kinderen naar school in de arme townships.
Slechts een minderheid kan het financieel opbrengen om naar de universiteit te gaan.

In Nigeria is 59,6% analfabeet, mannen 69,2% en vrouwen 49,7%! Kinderen wilden wel verder studeren maar de ouder(s) had(den) geen geld voor schoolgeld. Elf miljoen kinderen op de 200 miljoen inwoners gaan niet naar school.

De gezondheidszorg is nog niet op een goed niveau, met uitzondering van de privéklinieken. De openbare gezondheidszorg laat nog vaak in kwaliteit te wensen over.  Vooral op het platteland hebben mensen nog geen toegang tot een ziekenhuis of andere gezondheidszorg. De meeste mensen hebben geen zorgverzekering, dus bij ziekte moeten ze het zelf betalen. Voor veel mensen is dat te duur. Bij mensen is er gebrek aan kennis over gezondheid en ziektes.

De omvang van de medische noden in Zuid-Soedan is nauwelijks te bevatten. Mensen overlijden aan ziektes die goed te behandelen zijn. Er ontbreekt aan de meest fundamentele basiszorg, voedsel en schoon water.

De conflicten en burgeroorlogen

De recente conflicten betreffen Burundi met straatprotesten en een mislukte coup, Kameroen, waar massaal geprotesteerd werd tegen het Frans als verplichte taal op school, de Centrale Afrikaanse Republiek, waar gewapende rebellen actief zijn en de VN-vredesmissie er niet slaagde om die te neutraliseren (nu is de vredesmissie gestopt en zijn daar Wagner huurlingen actief), Somalië waar de presidentiële verkiezingen vervalst werden en er onenigheid ontstond tussen de centrale regering en de regionale regeringen. Ethiopische troepen werden ingezet maar dat leidde tot woede onder de bevolking.

Verschil Sub-Sahara en Noord-Afrika (Marokko, Westelijke Sahara (bestuurd door Marokko maar betwist), Algerije, Tunesië, Libië en Egypte.     

Ethiopië

Na de dekolonisatie in 1952 werd Eritrea een federale staat binnen Ethiopië. Dit leidde vanaf 1961 tot veel spanningen in Eritrea die naar onafhankelijkheid streefde. Een gewapende strijd mondde uit in een oorlog. In 1991 werd Eritrea onafhankelijk, maar er bleven geschillen over de onderlinge grens bestaan. Hulpbronnen speelden daar een rol bij. Het leidde tot een Eritrees -Ethiopische oorlog tussen 1998-2000; Ook dit conflict werd opgelost en leidde tot vrede. Recent brak er een conflict uit in Ethiopië rond Tigray in het oosten. Tigray streeft naar de macht over het eigen gebied.  Het Ethiopische leger gesteund door Eritrese eenheden en hun milities zijn verwikkeld in een bloedige strijd met het Volksbevrijdingsleger van Tigray. Sinds november 2022 is een staakt het vuren van kracht. Tussen de 300.000 en 600.000 mensen overleden door geweld en hongersnood.  Ook elders in Ethiopië in Amhara is er onrust en is sprake van een noodtoestand.
De AU reageerde laat en onvoldoende op deze conflicten en op de oorlog rond Tigray.

Westerse landen zoals de Fransen hebben zich teruggetrokken en zijn nu weg uit vrijwel alle West-Afrikaanse staten. De Franse ambassade in Nigerese hoofdstad Niamey werd in brand gestoken. Intussen hebben de Fransen zich ook uit Niger teruggetrokken. De bevolking legt de schuld voor de misère bij de Westerse landen.

Soedan
In 2003 ontstond er een conflict in de provincie Darfur over grond tussen Arabische nomaden en Afrikaanse bevolking. De burgeroorlog in Darfur ging ook na een staakt het vuren in Zuid-Soedan voort van 2003 tot 2016. Het leidde tot etnische zuiveringen en een genocide. Meer dan 300.000 mensen verloren het leven en vele miljoenen gingen op de vlucht.

Na dertig jaar dictatuur moest president Omar al Bashir van Soedan het veld ruimen. Economische problemen lagen daaraan ten grondslag. De olieopbrengsten namen drastisch af en de afbetaling van de grote hydro-elektrische stuwdammen in de Nijl kwam in de knel. De militairen namen de macht over. Een volksopstand luidde het einde in van de president in 2019. Al veel eerder had Soedan te maken met een burgeroorlog tussen het Zuiden en de rest van Soedan. In 2011 scheidde Zuid-Soedan zich af en Soedan verloor op die manier driekwart van zijn oliereserves.

 Van economische hervormingen kwam weinig terecht want oproepen om de de-islamisering te versnellen lukte niet. In toenemende mate kwam de controle op economische activiteiten bij de strijdkrachten en de RSF, Rapid Support Forces (paramilitaire formatie ingezet door de regering) terecht. Door de oorlog van Rusland tegen Oekraïne rezen de prijzen de pan uit zoals van voedsel, van energie en van meststoffen (gestegen naar 400%). Er ontspon zich een machtsstrijd over olie en energie en dat na drie decennia van omstreden energiepolitiek tussen rivaliserende elites.  In april 2023 raakte de RSF slaags met het leger. RSF zou een deel van het leger worden, maar die wilde dat niet. De Wagner huurlingen leverden raketten aan de RSF.
De AU en VN waren in Soedan/Darfur aanwezig met een vredesmacht.

De bevolking heeft al meer dan 15 jaar te maken met armoede, conflicten en de gevolgen van klimaatverandering. Twee miljoen mensen stierven door de oorlog, hongersnoden en ziektes. Meer dan 7 miljoen mensen zijn ontheemd en hebben gebrek aan voedsel, medicijnen en schoon drinkwater. 

In Zuid-Soedan vechten twee stammen sinds 2013 een burgeroorlog uit. Het land staat nog steeds onder curatele van de VN en de AU. Er zijn 3,8 miljoen mensen op de vlucht. Tevens heeft het sinds 2021 te maken met grote overstromingen. Er is een enorm voedseltekort voor maar liefst 7,8 miljoen Zuid-Soedanezen. Zuid-Soedan is een van de armste landen, terwijl het rijk aan olie is. Daar het niet aan zee ligt moet de olie geëxporteerd worden via Ethiopië, Soedan of Kenia endat is nog niet rond. Tevens ligt 45% van het Nijlbassin in Zuid-Soedan.

Conclusies en wat nu?

Afrika leek op weg om bestuurlijk en economisch de zaak op orde te hebben, maar aan het einde van het tweede decennium van de 21^e eeuw en de jaren daarna zakte Afrika weer weg. Er waren maar liefst zeven staatsgrepen, vele etnische conflicten en het opnieuw uitbreken van oorlogen in Ethiopië en Soedan.  De economische groei liep terug. De Afrikaanse Unie en de regionale economische gemeenschappen deden hun best maar konden de problemen niet vermijden of oplossen.

Het continent heeft te maken met een bevolkingsexplosie, terwijl de economische groei daar sterk bij achter blijft. Hoe slaagt Afrika erin om al die monden te voeden? Het onderwijs moet voor veel zwarte kinderen nog worden opgezet en niet alleen voor het basisonderwijs maar ook voor het voortgezet onderwijs. Het analfabetisme moet in de komende decennia verdwijnen.

China zorgt met de aanleg van infrastructuur, bouwprojecten en handel om de economie van Afrika op een hoger plan te brengen. Zo structureel heeft Europa nog geen bijdragen geleverd, helemaal niet in de koloniale tijd, maar ook niet in de postkoloniale tijd. De Westerse houding ten opzichte van Afrika moet veranderen, alleen dan kan het weer een stimulerende rol spelen.

Import van voedsel zou niet nodig moeten zijn. Afrika heeft nog 60% aan niet-benutte landbouwgrond. Zij produceert nu maar 4% van de wereldwijde eiwitten en 7,5% van de wereldwijde calorieën. Dit moet sterk opgevoerd kunnen worden. Door boeren te ondersteunen met de opbrengst van handel- en voedselgewassen. Door het gebruik van kwaliteitszaden, kunstmest en irrigatie kunnen de boeren uit de armoede worden gehaald. Afrika heeft hiervoor deskundige hulp nodig.