Waar kwam het populisme op?

We zijn benieuwd wat de komende verkiezingen in Nederland in november a.s.en volgend jaar  in Vlaanderen en Oostenrijk en bij de Europese parlementsverkiezingen in juni 2024 zullen brengen.

De kwaliteit van democratieën gaat volgens de Freedom House Democvracy Scores achteruit in de wereld.¹ In Polen en Hongarije zijn illiberale en autocratische tendensen manifest. Hongarije is teruggevallen naar het niveau van een ‘semi-consolidated democracy’. Polen dat ook is teruggevallen is nog net een volledige democratie.

In elk land in Europa speelt populisme een grote rol. In een aantal landen staan de populisten zelfs aan het roer, Victor Orban van Fidesz in Hongarije, Jaroslaw Kaczynski tot voor kort premier en nu Andrzej Duda als populistisch president van in Polen, Robert Fico in Slowakije.

In Latijns-Amerika kwam het populisme al veel eerder op (in de vijftiger, zestiger en zeventiger jaren) met Juan en Evita Peron in Argentinië, Vargas in Brazilië, Cardenas in Mexico, Ibanez del Campo in Chili, Odria in Peru en Arias in Panama. Ook daarna kwamen in verschillende landen populisten in de regeringen zoals Jair Bolsonaro (2019-2022) in Brazilië en Hugo Chavez (199-2013) in Venezuela.

Bolsonaro moest bij de laatste verkiezing het veld ruimen voor Lula da Silva (dit ging nog gepaard met een bestorming van de overheidsgebouwen van Bolsonaro-aanhangers).  Chavez werd opgevolgd door Nicolas Maduro die de verkiezingen van 2018 betwistte en zich ten onrechte opnieuw als president in 2019 liet inaugureren. Pas in 2023 ruimde hij het veld voor Juan Giuaido.

Ayatolla Komeini, leider van Iran, was een echte populist.

Sinds 2016 is in de Filipijnen onder Duterte een autoritair populistisch regime aan de macht.

Hoe ziet de toekomst van het populisme eruit?

In de Westerse democratieën vermindert de steun voor de gevestigde partijen. Het partijlandschap verbrokkelt. Daarentegen wordt de aantrekkelijkheid van populistische partijen groter. Dat betekent deels dat een ander kiezersvolk naar de stembussen wordt getrokken, wat een goede zaak is. De cordon sanitaire rond populistische partijen is in veel landen niet meer van toepassing, De populisten doen mee aan regeringscoalities. Het worden mainstream of gevestigde partijen.

Het is de vraag of de groei van het populisme voortgaat. In verschillende landen (Polen, Zwitserland, Brazilië, Spanje, Tsjechië, Noorwegen) zien we een kentering, met een lichte teruggang. De van oudsher gevestigde partijen nemen delen van het programma van de populisten over en nemen zo de wind uit de zeilen van die partijen.

Het populisme lijkt evenwel een vaste plaats in de politiek veroverd te hebben in de Westerse landen. De partijen hebben zich verbreed en zijn meer geaccepteerd. Maar we zullen nog wel op onze tellen moeten passen daar in sommige partijen het risico van anti-democratie, anti-Europa en racisme nog virulent is.

Populisme in België, Nederland, VK, Duitsland en Frankrijk

België

België bestaat uit drie territoriale regio’s met drie taalgemeenschappen plus Brussel. De media zijn voornamelijk francofoon georiënteerd. In Vlaanderen wordt Vlaams gesproken. De politieke partijen zenden uit in hun eigen taalgebied. Daarom zijn ze makkelijk te onderscheiden.

In België was het Vlaamse Blok actief tussen 1978 en 2004. Het was een nationalistische partij met populistische tendensen. Zij was tegen vreemdelingen en voor een onafhankelijk Vlaanderen. De partij werd veroordeeld in 2004 voor racisme en xenofobie (zij kwam overigens in 2004 tot 24% van de stemmen in het Vlaamse parlement). Daarna ging de partij door onder een nieuwe naam Vlaams Belang, een extreemrechtse, anti-islam, Vlaams-nationalistisch en rechts-populistische partij. Zij wilde dat niet-Europese gastarbeiders terugkeerden naar hun eigen land. Zij is eurosceptisch en sociaal conservatief. En zij is tegen de politieke islam in Europa en tegen het moslimfundamentalisme. Het is een van de grootste politieke partijen in België. Vroeger was er naast het Vlaams Belang ook nog de lijst Dedecker, later LDD, ook sterk populistisch, opgericht in 2007 maar nu alleen lokaal vertegenwoordigd.
De NV-A wordt door sommigen ook als populistische partij gezien, maar dat is het niet. Zij is wel Vlaams nationalistisch en liberaal conservatief.

In Wallonië speelt het populisme geen rol. Er zijn geen radicaal rechtse partijen. Dat is vreemd daar de immigratie hoger is in Wallonië dan in Vlaanderen. In 1990 was dat 4% in de negentiger jaren in Vlaanderen en 12% in Wallonië en in 2019 11,4 % in Wallonië en 10% in Vlaanderen. Het percentage aan voormalige bewoners uit de Maghreb in beide gebiedsdelen is ongeveer gelijk. De werkloosheid is in Wallonië 6,9% tegen 3,3% in Vlaanderen.

Nederland

Nederland kende al eerder populistische partijen zoals de Boerenpartij (1963-1981) onder boer Koekkoek met max. 7 zetels en de LPF (Lijst Pim Fortuyn van 2002-2008) onder Pim Fortuyn met max. 26 zetels.

In 2006 werd de Partij voor der Vrijheid (PVV) van Wilders in februari 2006 opgericht. Bij de verkiezing van 2006 behaalde ze 9 zetels. Sindsdien is het stabiele partij met een vast aantal zetels (15-20) in de Tweede Kamer (nu 16) en 4-10 in de Eerste Kamer (nu 4) en een rechts-populistische signatuur. PVV is anti-immigratie (minder, minder Marokkanen), rechts-extremistisch, conservatief, tegen de Eerste Kamer. Het is een partij zonder leden. In 2010 nam ze als gedoogpartij deel aan de regering, het eerste kabinet Rutte, maar in 2012 was ze niet eens met de bezuinigingen en trok de gedoogsteun in.

In 2015 kwam de rechts-radicale populistische partij Forum voor Democratie van Thierry Baudet op. Deze partij is tegen immigratie, voor remigratie, tegen investeringen in klimaatmaatregelen, tegen lidmaatschap van de EU voor het versterken van de nationale soevereiniteit en voor directe democratie.  De FvD was succesvol in de verkiezingen en kwam in 2017 met 2 zetels in de Tweede Kamer en kreeg in 2021 8 zetels in de Tweede Kamer.  Diverse conflicten kwamen op en dat leidde tot royementen en diverse afsplitsingen. In 2021 leidde dat tot de partijen JA21 en BVNL. Het ziet ernaar uit dat de rol van de FvD is uitgespeeld. Er zijn nu nog 5 van de 8 zetels over.

De JA21 partij kwam op in 2021 en heeft een zetel in de Tweede Kamer en drie in de Eerste Kamer. Joost Eerdmans en Annabel Nanninga leiden de partij, die tegen Immigratie en asiel is en voor de integratie van nieuwkomers, anti-Europa is en niet achter klimaatmaatregelen staat.

De BBB wordt door sommigen gezien als een populistische partij, hoewel zij wel populistische methoden (wel boeren en burgers tegen elite) gebruikt is zij niet populistisch.

Verenigd Koninkrijk

De Brexit campagne van 2016 was het belangrijke draaipunt in het Verenigd Koninkrijk. De conservatieven van Cameron hadden het referendum uitgeschreven maar hadden de negatieve uitkomst niet verwacht.  De aanpak werd sterk populistisch getint zowel door Nigel Farage’s UKIP als door Boris Johnson met zijn ‘leave’ campaign, die gericht was op nationalisme en protectionisme. Het was anti-EU gericht. Men wilde meer autonomie van Brussel en geen buitenlandse immigratie.
De beide grote politieke partijen Conservatieven en Labour kunnen niet als populistisch worden beschouwd.

Duitsland

In Duitsland kwam het populisme eerst niet van de grond. Echter in 2013 In Oost-Duitsland was onenigheid over de politiek die door het Westen werd bepaald groot. Veel Oost-Duitsers waren naar het Westen getrokken. In Oost-Duitsland bleef wel een neonazistische partij bestaan. In 2013 werd evenwel de populistische Alternative fur Deutschland (AfD) opgericht. De AfD begon zich later ook te afficheren in de rest van Duitsland. Deze partij is sterk nationalistisch georiënteerd met extreemrechtse standpunten. Zij wil de democratische orde ondermijnen. Rond de AfD werd een cordon sanitaire opgetrokken, maar de brandmuur wankelt. Intussen zijn twee leden in lokale bestuurslichamen verkozen. De AfD is de grootse oppositiepartij. Bij de Bondsdagverkiezingen van 2023 verloor de partij 11 zetels maar zij is met 83 (10,3% van de stemmen) nog de grootste in de oppositie gebleven.

Frankrijk

In Frankrijk is sinds Jean Marie Le Pen de populistische partij Front National opgericht.Het populisme is nu niet meer weg te denken uit het politieke landschap. Jean Marie’s dochter Marine nam het stokje over en veranderde de naam in Rassemblement National. Deze rechts-populistische partij steunde de protesten vanaf 2018 van de Gele Hesjes, die demonstreerden tegen de hogere brandstofaccijns (vooral protesten van het platteland die de auto nodig hebben) en de hoge kosten van levensonderhoud. Zij maakte gebruik van sociale media zoals Facebook onder de term colere (woede). Eerst ging het om het verlagen van de snelheidslimiet naar 80 km/h, maar men kreeg steun uit rechtse en extreemrechtse hoek. Snelwegen werden geblokkeerd en ook bij brandstofdepots werd de doorgang afgezet. Door de protesten moest president Macron het beleid aanpassen. De brandstofaccijns werd afgeschaft en de inkomstenbelasting ging voor de middeninkomens omlaag en de lage inkomens kregen een hogere uitkering. 

Aan de linkerkant van het politieke spectrum treffen we de populistische La France Insoumise van Jean-Luc Melenchon aan. Zij werd opgericht in 2016. Bij de presidentsverkiezingen van 2022 behaalde Melecon in de Eerste Ronde maar liefst 22,0% van de stemmen (in 2027 19,6%).

De rechts populistische Rassemblement National van Marine Le Pen (met hoogste score ooit) behaalde met 23,2% van de stemmen in de Eerste Ronde van de 2022 verkiezingen maar net de tweede plek en kreeg 41,5% in de Tweede Ronde (34% in 2017). Het is Marine Le Pen nog niet gelukt om regeringsverantwoordelijkheid te verkrijgen.

Populisme in Zuid-Europa

Italië, Spanje, Portugal en Griekenland

Italië kent al enige tijd populistische partijen met Sylvio Berlusconi’s Forza Italia opgericht in 1993, met Matteo Salvini’s Lega uit 2017 (voortgekomen uit Lega Nord uit 1989) en recentelijk met Fratelli d’Italia uit 2012. De laatste partij is nu aan het bewind onder Giorgia Meloni.
Met name Lega en Fratelli zijn kritisch over Europa.
Italië is al decennia in economisch in zwaar weer. Er is weinig groei en de staatsschuld is astronomisch.  De EU probeert Italië tot hervormingen en bezuinigingen aan te zetten, maar met weinig resultaat. Italië krijgt al een enorme bijdrage van 190 miljard euro uit het coronaherstelfonds.

 In Spanje speelt het populisme geen grote rol. Het populistische Vox verloor een aantal zetels en heeft nu 33 (12%) van de 350 zetels in het Parlement. De partij Ciudadanos uit Catalonië deed niet mee aan verkiezingen.  Podemos is een populistische partij aan de linkerkant van het spectrum. Ze is ontstaan in 2014 en is eurosceptisch. In 2019 had ze 44 zetels maar ze ging een alliantie aan met Sumar en behaalde slechts 31 zetels.

In Portugal speelt populisme tot nu toe helemaal niet mee.

In 2010 kwam Griekenland in een economische crisis met een enorme staatsschuld. De Europese Gemeenschap en de Centrale Bank moesten op alle manieren inspringen om een faillissement te voorkomen. Het populisme kwam uiteraard op, zowel aan de linker- als de rechterkant met Syriza aan de linker- en Anel en Dageraad aan de rechterkant. Tsipras van Syriza kwam aan het bewind in 2015.
In de verkiezing van 2019 verloor Syriza van centrum rechts. De Gouden Dageraad partij kreeg maar 2,9% van de stemmen, onder de kiesdrempel. In de 2023 verkiezing leed Syriza een groot verlies (met slechts 18% van de stemmen). Economisch gaat het intussen veel beter met Griekenland.

Populisme in Oost-Europa

Polen, Hongarije, Slowakije, Tsjechië, Oostenrijk, Roemenië, Bulgarije

Na 8 jaar heeft de PiS geen meerderheid meer in Polen. De populistische president Duda blijft nog twee jaar aan het bewind. Er lijkt geen meerderheid in het parlement te vormen voor de populisten. Er is een grote kans dat de regering een andere signatuur krijgt.
Onder premier Jaroslaw Kaczynski van de PiS werden democratische instituties afgebroken, zoals de rechtspraak en de vrije pers en tevens werden abortus en LHBTI activiteiten geblokkeerd. En PiS was anti-EU.
Het referendum over illegale immigratie uit het Midden-Oosten en Afrika en over een hogere pensioenleeftijd in Polen ging niet door. Een ruime meerderheid van de kiezers wilde niet meewerken aan een referendum.

Premier Victor Orban van Hongarije is sinds 1998 aan de macht. Orban is een rechts populist. Zijn partij Fidesz is tegen de opname van immigranten, anti-EU, beknot de media, geeft oppositie geen ruimte op staatstelevisie en is pro-Russisch. Oppositieaanhangers werden ontslagen in theaters, musea zowel als in de ambtenarij. Orban zette na zijn verkiezingsverlies in 2002 een eigen mediakanaal op.

Bij de Slowaakse verkiezing van 2023 was Robert Fico met zijn linkse partij Smer-SD de grote winnaar.  Fico is een populist, pro-Russisch, kritisch op de EU, discrimineert immigranten en LHBTI-ers. Hij vormt met twee kleinere partijen de huidige regering.

De ANO is een partij van de Tsjechische ondernemer Babis. Het is een jonge populistische partij ontstaan in 2012. In 2017 behaalde het 30% van de stemmen en Babis werd premier. Er is onvrede over de hoge energierekening en de oorlog in Oekraïne, waardoor het populisme wordt aangewakkerd. Babis verloor nipt de verkiezingen van 2022.

De populistische partij FPO van Strache regeerde in Oostenrijk onder kanselier Sebastian Kurz. Strache probeerde via corruptie de onafhankelijke media uit te schakelen waarna Kurz de samenwerking opzegde. Strache zette een eigen mediakanaal op om de media naar zijn hand te zetten.

Roemenië dat sinds 2007 deel uitmaakt van de EU verloor 20% van zijn bevolking door emigratie naar andere EU-landen. Het rechts-radicale nationalistische populisme is wel opgekomen via de Groot-Roemeense Partij (PMR) maar het aandeel is nog beperkt.

Ook Bulgarije (ook sinds 2007 EU lid) kent een populistische partij ITN, die geleid wordt door een populaire zanger, TV presentator Slavi Trifianov. ITN kreeg 22% van de stemmen in 2021, 3% meer dan 4 maanden eerder. En slechts iets minder dan de grootste partij GERB.

Populisme in Noord-Europa
Noorwegen, Denemarken, Finland en Zweden

De Zweedse rechts-populisten partij Zweden Democraten (SD) won fors in 2018 (18% van de stemmen tegen 12,9% in 2014). Deze partij is de derde partij.  Zij is ontstaan uit neo-nazistische partij, maar de partijleider heeft duidelijk gemaakt tegen racisme en nazisme te zijn. Zij is tegen de import van vreemdelingen en immigranten. Zweden nam in 2015 163.000 immigranten op, meer dan elk ander land en dat versterkte het xenofobische sentiment. Oorspronkelijk werd de SD geboycot, maar na de laatste verkiezingen is dat niet meer zo. Zij is mainstream geworden en steunt het rechtse minderheidskabinet.

De radicaal-rechtse Finnenpartij opgericht in 1995 zit in regering. Zij behaalde in 2023 46 van de 200 zetels. Deze Finse populistische partij onder partijleider Riikka Purra wil de immigratie beperken. Zij is als reactie op de eurocrisis tegen Europa, tegen het homohuwelijk. Finland is nu lid van de NAVO waar de Finnenpartij oorspronkelijk tegen was.

De Deens Volkspartij (DPP) is de derde partij in Denemarken.  Ze heeft een jonge lijsttrekker van nog geen 30 jaar. Zij gaf gedoogsteun aan de coalitieregeringen tussen 2002 en 2011 en tussen 2015 en 2019, maar ze leed opeenvolgende verkiezingsnederlagen en heeft nog maar 7 zetels over. Zij wil de Deense identiteit en erfgoed beschermen, is voor minder immigratie, verwerpt het multiculturalisme en ziet een multi-etnische samenleving als een nationale ramp. Denemarken heeft al 50 jaar een populistisch partij, de Deense Vooruitgangspartij sinds de jaren 70, die na een onrustige periode medio jaren 90 opging in de Volkspartij.

De Noorse Fremskrittsparti (Vooruitgangspartij) is tegen hoge belastingen, tegen immigratie en tegen de elite.  Zij strijdt al 40 jaar tegen het establishment. De partij zat in de regering maar stapte begin 2020 eruit vanwege een IS vrouw die uit Syrië terugkeerde. Bij de verkiezing van 2021 kreeg de Vooruitgangspartij 11,7% van de stemmen, 3,5% minder dan eerder.