De situatie
Onze wereld is de laatste jaren instabiel geworden door de verschillende oorlogen, de moeilijke relatie met de Verenigde Staten, de verdeeldheid in Europa, de diverse instabiele regeringen, de afname van de participatiegraad in de gemeenschap en de grote asielstromen. Wat is er aan de hand en kunnen we er wat aan doen?
De oorlogen in Gaza tussen Israël en Palestijnen, in Oekraïne na de inval van Rusland en tussen Iran en Israël beïnvloeden de stabiliteit. Israël is in twee van deze oorlogen de agressor en Rusland in de andere.
Hoewel Hamas de oorlog in Gaza op 7 oktober 2023 is begonnen, veroordeel ik Israël door sinds 1967 de Westelijke Jordaanoever (inclusief Oost-Jeruzalem) en Gaza te bezetten. In 2005 kreeg de Palestijnse Autoriteit zeggenschap over Gaza en was de Israëlische bezetting voorbij. Op de Westelijke Jordaanoever werden steeds meer gebieden geannexeerd vaak onder toezicht van het Israëlische leger. De VS stond en staat dat oogluikend toe. De huidige oorlog in Gaza, die sinds 7 oktober 2023 aan de gang is, betekent dat 80% van het gebied in handen is van de Israëli’s.
In 2014 viel Rusland Oekraïne binnen met de inval in de Krim (met de groene mannetjes) en de Donbas. Op grote schaal vielen de Russen Oekraïne binnen in februari 2022. Oekraïne kreeg hulp van het Westen zijnde de VS, Canada en Europa. Sinds het her-aantreden van president Trump is de Amerikaanse steun afgenomen of geheel afwezig. Amerika heeft geprobeerd om een vrede te bewerkstelligen, maar dat bleef zonder resultaat.
Israël viel recent Iran aan omdat zij dat land verdacht van het ontwikkelen van kernwapens. Zij geloofde dat het kernwapenprogramma al in een vergevorderd stadium was. Israël voerde bombardementen uit op een groot aantal locaties in Iran. Iran reageerde met het afschieten van ballistische raketten en drones op Israël. De positie van de VS was onduidelijk maar uiteindelijk stond zij achter Israël.
In hoeverre de NAVO nog volledig op de VS onder Trump kan bouwen is de vraag. Trump lijkt Rusland als vriend te beschouwen terwijl Europa dat land als haar vijand ziet.
De Europese Gemeenschap heeft met een aantal dissidente landen te maken zijnde Hongarije onder Orban en Slowakije onder Fico. Het dissidente Polen is onder premier Tusk teruggekeerd in de Europese moederschoot hoewel Tusk’s koers gehinderd wordt door de pas gekozen conservatieve president Nawrocki.
Het democratisch landschap in een aantal Europese landen is in de laatste decennia sterk veranderd. Trouw aan politieke partijen bestaat (vrijwel) niet meer. In Europa zijn rechts-radicale en extreemrechtse partijen opgekomen en zijn deels in de regering gekomen (Italië, Nederland, Oostenrijk). Door de toegenomen verbrokkeling van het partijlandschap is het moeilijker om regeringen te vormen (met name door de nieuwe populistische partijen). Bovendien halen die regeringen veelal het einde van hun zittingstermijn niet.
Europa zal haar defensie moeten versterken door 3,5% van het BNP daaraan moeten besteden en daarnaast 1,5% aan defensie gerelateerde infrastructuur. Dat zal voor vele landen een hele opgave worden om dat te bereiken (Spanje heeft al gezegd het niet te kunnen).
De verhouding tussen de VS en China is complex en dat geldt in feite ook voor die tussen Europa en China. Met name de handel tussen deze landen staat onder druk.
De religie is in ons land en elders in Europa bij het oud vuil gezet. Het kerkbezoek van katholieken en protestanten is enorm afgenomen en vele kerken zijn gesloten.
Het vrijwilligerswerk in sportverenigingen, culturele verenigingen en sociaal werk is sterk afgenomen. Mensen zijn individualistischer geworden met als gevolg dat het cement in de maatschappij dunner is geworden.
Daarnaast hebben vele landen met grote asielstromen te maken. De instroom van kennis- en arbeidsmigranten, die toestemming voor verblijf hebben gekregen, tel ik niet mee. Het gaat om vluchtelingen die uit onveilige landen komen. Daarnaast komen er veel gelukzoekers uit veilige landen, die echter geen recht op asiel hebben. Enige tijd heeft het Westen die laatste stroom afgekocht via de zogenaamde Turkije deal.
Hoe krijgen we dit weer in balans?
Het lijkt erop alsof de democratie in het Westen het steeds moeilijker krijgt, met name op het gebied van centrale regeringen. Op de niveaus daaronder lijkt het stabieler te zijn hoewel de problemen die centraal niet worden opgelost kunnen daar ook niet worden aangepakt.
De populistische partijen hadden geen ervaring met regeren en lijken de rust niet te hebben om het metier te leren. De PVV bij ons was een een-mans partij zonder leden. Om de regering te vormen moesten mensen van elders worden weggeplukt. In het kabinet kwam weinig van de grond en het duurde Wilders te lang met als gevolg dat de stekker uit het kabinet werd getrokken. Het is de vraag of de teleurgestelde populistische kiezers later dit jaar nog naar de stembus gaan.
De huidige democratie op basis van eens per vier jaar voor de Tweede Kamer te stemmen lijkt op steeds minder steun te rekenen. Dat geldt ook voor de verkiezingen voor provinciale staten en gemeenteraden. Er zijn voorstellen met name van David van Reybrouck om de samenleving nauwer bij de democratie te betrekken via burgerraden. Op enkele plaatsen wordt dat nu gedaan. Dit zou een goede mogelijkheid kunnen zijn om meer betrokkenheid te verkrijgen.
In Nederland hebben we al tientallen jaren een aantal grote problemen zoals op het gebied van stikstof, woningnood, zorg, asielvluchtelingen en duurzaamheid. De politiek heeft dit laten voort zieken. Deze problemen zijn met elkaar verknoopt. Door het stikstofprobleem kan men minder huizen, industriecomplexen en infrastructuur realiseren. Onderwijl konden de boeren voortgaan met grotere stallen bouwen en meer dieren (koeien, varkens, geiten en pluimvee) houden. Dit stikstofprobleem kan alleen maar worden opgelost door een andere manier van boeren met een kleinere veestapel en meer natuur in plaats van eenvormig weidelandschap. Het betekent minder export van melkproducten (nu meer dan 80%), maar de marge op die producten was toch al gering.
Het woningtekort heeft te maken met de toenemende migratie, de bovengenoemde milieuprobleem en het verkrijgen van bouwvergunningen dat al moeilijk is door het tekort aan ruimte. Minder weidegrond en de oplossing van het stikstofprobleem lost de laatste problemen deels op.
De zorg heeft met het vergrijzingsprobleem te maken. Mensen zullen langer moeten blijven werken. Dat kost minder geld voor de zorg, mensen blijven langer in de running en er is minder verplegend personeel is nodig. Dit laatste wordt ook voor een deel door robotisering opgelost.
De verhoging van het defensiebudget tot 3,5% en tot 5% inclusief infrastructuur betekent meer materiaal waaronder tanks, schepen en vliegtuigen maar ook meer mensen. Dat laatste lijkt me het grootste probleem. Destijds heeft de Nederlandse regering (Rutte II) het budget afgebouwd en het defensiepersoneel laten afvloeien. Die expertise zijn we kwijt. We zullen dat weer moeten opbouwen, misschien als we niet aan personeel kunnen komen door invoering van een soort dienstplicht. Gelukkig zal robotisering door drones, onbemande vliegtuigen en onbemande tanks dit probleem goeddeels kunnen ondervangen.
Het duurzaamheidsprobleem lijkt bij ons goed van de grond te komen.
Als Europa zullen we onze legers ook qua materieel beter op elkaar moeten afstemmen en beter moeten samenwerken. We zullen uiteindelijk naar een leger moeten komen. Ook politiek, economisch en technologisch zullen we nauwer moeten samenwerken om ons te weer te kunnen stellen tegen de andere machtsblokken. We zullen minder afhankelijk moeten worden van de rest van de wereld. We blijven echter voor energie en grondstoffen sterk afhankelijk van andere landen. Alleen via een grotere spreiding van handelsstromen zullen we dat kunnen ondervangen.
De EU zou een grotere rol moeten spelen bij het oplossen van de grote conflicten. Met een sterke defensie zal Europa serieuzer worden genomen. Daarnaast zal EU met een mond moeten gaan spreken. Een Europese vredesmacht voor Oekraïne zou een mooie start kunnen zijn.
Jammer genoeg zijn er in Europa nu geen politici die de kar kunnen trekken. Het is te hopen dat er een sterkere leiding komt bijvoorbeeld als voorzitter van de Europese Commissie.
Literatuur
Bram Geurkink en Emily Miltenburg, ‘Somber over de samenleving?’, scp.nl (mei 2023)
‘Brede welvaart: natuur en samenleving onder druk’, cbs.nl (17 mei 2023)
‘Wereld betreedt tijdperk van toenemende instabiliteit’, tpo.nl (13 feb 2024)
Mark van Harreveld, ‘Oude EU is verlamd en instabiel, ‘politiek zwaartepunt verschuift naar Oost-Europa’, bnr.nl (2 jan 2025)
‘Werken aan een sterk en sociaal Europa’, commission.europa.eu
‘Sterk Europa: de EU als wereldspeler’, toekomstnederland2040.nl
Kim Putters, ’Europa op een keerpunt’, ser.nl (16 mei 2024)
‘Hoe ziet de toekomst van Europa eruit? Misschien wel rooskleurig, maar komen er sterker uit’, nporadio1.nl
Jeanne Geerten, ‘De vele bedreigingen van de mondiale stabiliteit’, nrc.nl (8 aug 2024) met daarin de podcast ‘This is not a drill’.
Reactie plaatsen
Reacties
Een goed overzicht