Doodgaan
Ik wil het dit keer over doodgaan hebben. Mijn vrouw en ik hebben de laatste tijd de ene na de andere begrafenis of crematie van familie en vrienden gehad. Het waren voornamelijk mensen van onze leeftijd of iets ouder, maar soms ook een jongere zoals de zoon van een overleden vriend en vriendin. Het dunt dus flink uit om ons heen. Dat is jammer maar volstrekt normaal op onze leeftijd. Ik word deze week tachtig en Yvonne is net 79 jaar geworden.
Verder lees ik met mijn filosofieclub het boek ‘De toekomst van het sterven’ van Marli Huijer. Zij is emeritushoogleraar Publieksfilosofie aan de Erasmus en was van 2015 tot 2017 Denker des Vaderland.
We worden geboren en we sterven, en dat geldt voor iedereen en iedereen weet het. Het eerste is vrolijk en het laatste meestal triest, hoewel voor sommigen de laatste adem uitblazen een bevrijding is. In ‘De toekomst van het sterven’ onderzoekt Huijer onze omgang met veroudering en de dood, zowel op persoonlijk als maatschappelijk en politiek vlak. In een vrolijke blik op de toekomst probeert zij het huis van de sterfelijkheid vorm te geven.
We sterven wel steeds later door gezondere voeding, betere hygiëne, uitbannen van epidemieën, medische ontwikkelingen en minder ongelukken door voorkomen van calamiteiten (overstromingen, branden, velliger vervoer). In de pestepidemie van de 14e eeuw stierf een derde van de bevolking van de toen bekende wereld.
| jaar | man | vrouw | gemiddeld |
|---|---|---|---|
| 1200 | 30 | ||
| 1700 | 43 | ||
| 1900 | 44 | ||
| 1950 | 70,3 | 72,6 | 71,4 |
| 1980 | 72,5 | 79,2 | 76,0 |
| 2022 | 80,1 | 83,1 | 81,6 |
In 2022 stierven de meeste mensen aan kanker (long, dikke darm, hematologisch, pancreas, borst, prostaat, etc.) met 28%, gevolgd door hart- en vaatziekten 23% en daarna dementie en alzheimer bijna 10% en bijv. ongevallen 4%.
Het aantal overledenen in Nederland is iets lager voor mannen (in 2022 83.749) dan voor vrouwen (in 2022 86.365) op een totaal van 170.112 (geboorten 165.000!). Op de wereld sterven er gemiddeld 160.000 elke dag (tegen 370.000 geboorten per dag). De wereldbevolking ligt boven de 8 miljard mensen.
Het echte lijden voor en tijdens het sterven kan palliatief pijnlozer gebeuren dan vroeger. Bovendien kunnen mensen het einde in eigen hand nemen door versterving, zelfdoding of via een arts door palliatieve sedatie of euthanasie.
In het algemeen bepaalt degene die wil of zal sterven zelf wanneer dat zal gaan gebeuren. Ongetwijfeld zal hij of zij rekening houden met de nabestaanden en dat eventueel met hen overleggen. Hij of zij bepaalt meestal of ze begraven of gecremeerd wil worden, eventueel beschreven in een testament bij de notaris of via een wilsverklaring. Sinds 1955 is cremeren wettelijk toegestaan. Nu wordt nog maar een op de drie in Nederland begraven.
De dood werd vroeger bepaald door twee mensen, niet door een arts. Soms was de dode nog niet dood maar bijv. in coma van waaruit hij of zij tot leven kwam en dat bleek later door sporen van krabben, uitgetrokken haren of bloed in de kist of men hoorde dat via kloppen. Tegenwoordig wordt de dood vastgesteld door een arts, die een overlijdensakte opmaakt.
Lang geleden kwam grafroof nog veel voor om de begraven kostbaarheden van de overledene te ontvreemden.
De familie en andere achterblijvers zullen treuren of rouwen om de overledene met name als het een jonger iemand betreft. Zij zullen de kist of lijkwade uitzoeken aan de hand van de documentatie van de begrafenisondernemer. Voor de kist zijn de mogelijkheden onbeperkt, zoals allerlei soorten hout, wilgentenen, bamboe, karton of paddenstoelen. In de Islam wordt een overledene begraven in een lijkwade en het cremeren is haram (verboden).
Volgens de Nederlandse wet mag iemand niet binnen 36 uur (1 ½ dag) en niet later dan 6 werkdagen begraven of gecremeerd worden.
Sinds kort bestaat ook het resomeren, het oplossen van het lijk in een warme vloeistof onder hoge druk, waarbij een wit poeder overblijft.
In België bestaat de mogelijkheid van humusatie, het op een milieuvriendelijke manier via micro-organismen afbreken van de huid en de organen van het lichaam op een speciaal terrein bijv. een tuinbos. Na drie maanden worden de niet-afbreekbare materialen, zoals prothesen, verwijderd en de botten vermalen en weer uitgestrooid. Na een jaar blijft er alleen een supercompost over.
Mijn broer die een eind aan zijn leven had gemaakt werd begraven op een prachtige begraafplaats in Ermelo. Zijn vrouw die in een bejaardenhuis woonde werd 5 maanden daarna ook begraven maar in een eigen graf. Intussen waren daar al 15 mensen begraven.
Toen ik vorige week een begrafenis in het westen van het land meemaakte, ook een mooie begraafplaats, maar verder was het heel anders. De paden waren niet geveegd, de graven overdekt met bladeren. In plaats van de goedgeklede en -beschoeide even lange jonge mannen als dragers zoals voor mijn broer en jonge vrouwen voor mijn schoonzus zagen de zeer oude mannetjes als dragers bij de begrafenis in het westen er nogal armzalig uit. Ook de zaal en de voorzieningen waar het afscheid plaats vond liet nogal een verschil zien. Het was duidelijk dat begraven in het westen nog sporadisch gebeurt en economisch niet meer uit kan in tegenstelling tot die in het oosten waar begraven nog frequent gebeurt.
Priesters en predikanten heb ik al lange tijd niet meer gezien bij een begrafenis. Dat komt ook omdat vroeger een mis of een dienst voor de overledene werd gehouden, waarna de voorgangers meegingen naar de laatste rustplaats. Het afscheid wordt tegenwoordig door de naasten gehouden in een zaal met de kist vooraan omgeven door kaarsen en bloemen. En dat is vrijwel altijd wel zo mooi, lief en plechtig.
Ikzelf zie niet op tegen sterven. Door mijn broze gezondheid had ik overigens niet gedacht om zolang te leven, terwijl alle drie mijn broers al het leven hebben verlaten. Hoewel mijn fysiek me steeds meer in de steek laat vind ik het leven dat ik leid nog steeds de moeite waard. Als dat niet meer zo is wil ik er graag uitstappen, waarbij ik hoop dat ik nog een mooi afscheid kan hebben met mijn naasten.
Literatuur
Marli Huijer, De toekomst van het sterven (Amsterdam/Antwerpen 2022)
‘Wat zegt de Bijbel over begraven, cremeren of resomeren?’, eo.nl (17 nov 2020)
‘Humusatie?’, humusatie.be
‘Onderwerp – Wat gebeurt er als je doodgaat?’ Tilburguniversity.edu
Marijn Sillis, ‘Zelfdoding bij ouderen: ’Het is niet normaal dat mensen uit het leven stappen’.‘, sociaal.net (28 april 2020)
‘De NVVE zet zich in voor keuzevrijheid aan het einde van het leven’, nvve.nl
Anne-Sophie van Berkesteijn, ‘Mag je zelf bepalen wanneer het mooi is geweest’, filosofie.nl (1 mei 2023)
‘Sterfte – Centraal Bureau voor de Statistiek, cbs.nl
‘Ranglijsten|Wat zijn de belangrijkste doodoorzaken’, vzinfo.nl (27 nov 2023)
‘Worldometer – real time wereldstatistieken’, worldometers.info
en nog vele andere sites
Reactie plaatsen
Reacties