Mijn kennismaking met Japan

In het begin van de tachtiger jaren gaf ik een tweeweekse cursus in Yokohama, een stad tegen Tokio aangebouwd, aan een twintigtal Japanners, allemaal mannen. Zij kwamen van verschillende Japanse oliemaatschappijen, die elk voor een deel eigendom waren van Westerse oliemaatschappijen waaronder Showa Shell, waarin Shell een aandeel van circa 20% had.  Ik weet niet meer of ik een technische of economische cursus gaf.
Japanners hebben moeite met het spreken van een andere taal en dat was ook het geval met mijn cursisten. Een van de aanwezigen sprak wat beter Engels en vertaalde eventueel mijn woorden in het Japans. In een hokje achteraan zaten twee vrouwelijke tolken die de vertaling moesten doen. Het bleef niettemin moeilijk.
Ik checkte of ze het begrepen hadden door de volgende morgen een cursist, die zich s’ avonds voorbereid had, om in het kort te vertellen wat ik in grote lijnen besproken had. Eventueel kon ik dan nog ingaan op zaken die niet duidelijk waren geweest. Op een dag had de slechts sprekende cursist aangeboden om de samenvatting te geven. Het kostte veel moeite maar het ging. Na afloop van zijn praatje was er applaus en gejuich. Dat gaf weer hoe die samenleving functioneert. Bij ons zou die jongen afgebrand zijn, maar daar zag je het tegendeel. Ik vond het heel bijzonder.

Elke avond waren er drie of vier cursisten die mij meenamen naar een restaurant. Het was gezellig maar ook zeer sociaal.  Het eten was overigens voortreffelijk. Oh, wat heb ik heerlijke sushi’s gegeten.

In het weekend ging ik alleen op stap met de trein naar het noorden om mooie tempels te bekijken. Maar hoe doe je dat daar, je kunt geen bord lezen en de communicatie met mensen is uiterst moeilijk. Ik had gevraagd bij welke halte ik eruit moest. Men zei me dat ik op de 12^e halte eruit moest. Dus ik zat in de trein het aantal haltes te turven. Ik heb prachtige tempels gezien en een heerlijke dag gehad. Als ik over straat liep keek ik over iedereen heen. De straten met name in de stad waren erg druk, maar je kon er heel goed lopen. Je liep gewoon met de golf mee. Heel gedisciplineerd liepen de mensen aan die kant van de straat allemaal dezelfde kant op en aan de overkant van de straat in de tegenovergestelde richting.

Samenleving en cultuur

Japan heeft 128 miljoen inwoners. Door de vergrijzing zal het aantal sterk teruglopen (16% in 30 jaar). De helft van de bevolking woont in de drie steden Tokio, Osaka en Nagaya.
In Groot Tokio wonen 38 miljoen inwoners. En toch is die stad leefbaar. Het openbaar vervoer is zeer goed geregeld. Mensen zijn gedisciplineerd en houden de stad schoon. In misdaadstatistieken staat Japan op de laatste plaats. 

Vrouwen worden in Japan nog altijd achtergesteld. Zij komen niet of nauwelijks in senior posities (1,2%) en ze verdienen minder dan mannen (25%). Ook in de politiek is het aantal vrouwen zeer beperkt (10%). En dat geldt nog meer voor het aantal vrouwen in de regering (<10%). Vreemd eigenlijk want Japan heeft een aantal keizerinnen gehad die hoog geacht werden. Vrouwen werken voornamelijk in het onderwijs, gezondheidszorg en maatschappelijk werk. 50% van de vrouwen is universitair geschoold.

Mannen werken lange dagen, niet dat ze hard werken, maar ze gaan pas naar huis als de baas naar huis gaat. Meestal gaat men na het werk met collega’s naar een bar.
Japanners zijn wel zeer toegewijd aan hun werk. Werknemers blijven hun hele werkzame leven bij dezelfde baas (lifetime employment). Het salaris gaat met de jaren omhoog, maar niet zozeer op basis van prestaties.

De vergrijzing wordt een groot probleem. Het komt door het lage aantal geboortes. Een groot deel van de Japanse mannen en vrouwen blijft alleen, deels omdat ze mensen van het andere geslacht niet durven benaderen. Vaak blijven ze bij hun ouders wonen. Het aantal werkenden neemt af en het aantal gepensioneerden neemt toe (ook omdat mensen ouder worden). Met als gevolg dat de kosten voor sociale lasten en medische kosten stijgen. Het aantal buitenlanders, die in Japan wonen en werken, is klein (2%). Men heeft liever geen buitenlanders en als ze klaar zijn met werken heeft men het liefst dat ze teruggaan.

De Japanse maatschappij is op harmonie gericht. Mensen houden kritiek op de maatschappij of op de politiek voor zich. Dit houdt verandering en vernieuwing tegen.

met een mega-beurscrash als gevolg. De economie bleef in de volgende decennia kwakkelen. Pas later in tweede decennium van de eenentwintigste eeuw veerde die wat op. Met name de regeringen onder Shinzo Abe (2012-2020) hebben de economie sterk gestimuleerd. Echter de coronacrisis gooide weer roet in het eten. De staatschuld groeide tot maar liefst 250%.

Veel grote bedrijven in Japan blijven lang over eind ondanks vaak magere rendementen. Japan heeft meer dan 100 grote bedrijven, die 100 jaar of eerder geleden zijn opgericht. Men laat niet gauw toe dat een bedrijf failliet gaat. Door het harmoniemodel blijven bedrijven overeind.

Japan is op behoud of sociale cohesie gericht niet zozeer op vernieuwing. Dat zie je ook in het personeelsbeleid. Het werkvolk is nog vrij conservatief en gebruikt nog papier en fax in plaats van digitale communicatie en internet. Het gevolg is dat het innovatievermogen beperkt is. De grote bedrijven zoals Panasonic, Pioneer, Sony, Hitachi, Honda, Nissan, Mitsubishi verloren het van grote bedrijven elders zoals de Big Seven in de Verenigde Staten. Alleen Toyota staat nog in de lijst van de 50 grootste bedrijven in de wereld, terwijl aan het begin van de negentiger jaren het er maar liefst 32 waren.

Japan is na de oorlog meer westers georiënteerd geworden en hun relatie met China en Korea is daarentegen niet heel erg goed. Niettemin gaat de grootste export nog naar China.

Het gebied van Japan is aardbevingsgevoelig. De grote ramp van de kerncentrale van Fukushima staat iedereen helder voor de geest. Door een tsunami werd de centrale verwoest. Door de vloedgolf stierven 15.000 mensen. Een groot gebied werd door de radioactieve uitstoot onbewoonbaar. De ramp had een enorme impact op de economie. Kernenergie als energiebron staat onder druk.

Het platteland

Het platteland loopt leeg. Slechts 12% van het landoppervlak is geschikt voor landbouw (54% in NL). Het land bestaat voor het grootste deel uit bergen, bossen en meren.

Het landbouwareaal bedraagt 12% van landoppervlak ofwel 4,4 miljoen ha (in NL 54% ofwel 1,8 miljoen ha).

Japan heeft 2,3 miljoen boeren die 1% van het BBP produceren (in NL  hebben we 106.000 boeren en 180.000 mensen in de agrarische sector die 6-7% van het BBP produceren). De helft van het veevoer wordt geïmporteerd (voornamelijk soja).
De bedrijfsomvang in Japan is zeer klein 1,6 ha (in NL 32ha).
Japanse boeren kunnen niet rondkomen van het inkomen uit hun land en hebben daarnaast een baantje in het bedrijfsleven.

Maar liefst 25% van het arbeidspotentieel is nodig voor voedselproductie (in NL 1-2%). Voedsel is dan ook meer dan driemaal zo duur als in Nederland.

Japanners zijn een kwart van hun besteedbaar inkomen kwijt aan voedsel (in NL ligt dat de helft lager).