Ik sprak met Jaap Ottenkamp over mijn artikel over Duitsland dat hij gelezen had en goed vond. Hij vroeg me alleen waarom ik niets over de rol van de Paus en de Protestantse kerk had geschreven.
Ik had er wel over nagedacht of ik de positie van de kerken in dit stuk moest opnemen, maar vond niet dat Hitler's houding ten aanzien van de kerken zo belangrijk was. Niettemin is het goed om daarop met dit korte artikel in te gaan daar er veel verschillen van mening over zijn.
De katholieke kerk in de nazi-tijd
Paus Pius XII wordt verweten dat hij geen stelling heeft genomen tijdens de Tweede Wereldoorlog tegen het naziregime. En de nazi's niet bekritiseerd heeft over de Holocaust. Dit kwam in het brandpunt van de belangstelling te staan door de opvoering in 1963 van het toneelstuk Der Stellvertreter (zijnde Pius XII) van Rolf Hochhuth. Een heuse Historikerstreit, een discussie onder historici, ontstond daaruit. Was de aanklacht van Hochhuth (dat de stem van de paus 100.000en joden zou hebben gescheeld!) terecht?
Pius XII was paus van 1939 tot zijn dood in 1958. Hij lag en ligt onder vuur en dat geldt min of meer ook voor de rooms-katholieke kerk. Hij moet hebben geweten van de systematische uitroeiing van de joden in Duitsland en in de door de Duitsers overheerste gebieden (zoals blijkt uit een brief van eind 1942). Verschillende geestelijken hebben hem ook gevraagd om zich publiekelijk uit te spreken, maar hij deed dat niet. Hij schreef naar de bisschop van Berlijn dat hij de Holocaust niet openbaar kon veroordelen om "erger ter voorkomen". Mogelijk was hij bang dat de katholieke kerk in Duitsland daardoor in serieuze problemen zou komen. De discussie over zijn handelen kwam op gang na zijn dood. Sommige critici noemde hem een held en anderen een vazal van Hitler. Er kwamen felle tegengeluiden, ook uit joodse kring onder andere van Golda Meir die hem bedankte voor de steun aan de slachtoffers. De heer Ickx die verantwoordelijk is voor het Vaticaans archief en dat grotendeels heeft laten digitaliseren memoreerde voor de VN dat van de 10.000 joden in Rome in 1943-44 die de oorlog overleefden 7.000 te danken waren aan Pius XII. Pius stelde kerken, kloosters en het Vaticaan open voor de joden en beschouwden die als extraterritoriale gebieden en dus diplomatiek beschermd net als ambassades.
Overigens waren de nazi's geen liefhebber van de rooms-katholieke kerk.
Overigens probeerde Hitler de tegenwerking van de katholieke kerk tegen de nationaal-socialisten tegen te gaan door een akkoord met Rome te sluiten tussen 1939 en 1941 via prins Philipp von Hessen, een prominent NSDAP-er. Daar is het niet van gekomen. Hitler was van huis uit rooms-katholiek, maar vanaf zijn 13e-15e jaar brak hij met het geloof.
In Nederland ging in juli 1942 op voordracht van aartsbisschop (later kardinaal) De Jong een herderlijk schrijven rond dat in alle kerken werd voorgelezen waarin de bisschoppen zich duidelijk uitspraken tegen de jodenvervolging en dat deze maatregelen indruisten tegen hetgeen van Godswege als eis van gerechtigheid en barmhartigheid gesteld werd en om aan deze maatregelen geen uitvoering te geven. De repercussies kwamen meteen. De katholieke kerk kreeg het in Nederland zeer zwaar te verduren. Joden die katholiek waren geworden werden direct opgepakt en naar vernietigingskampen afgevoerd. Zoals bekend werden in Nederland in totaal meer dan 70% van de Joden opgepakt en dat was aanmerkelijk meer dan elders. Ook de capaciteit om joden te redden werd door de klacht van De Jong aangetast. Pius XII die toentertijd nog geen paus was had dat onderkend. Hij heeft zich als paus wel in algemene termen uitgelaten over het lijden van de joden. Het ging hem meer over doen dan over spreken.
De opening van de archieven over Pius XII in 2020 maakte dat de discussie weer oplaaide. Daar het om vele miljoenen documenten gaat zal het wel even duren voor het pontificaat van Pius XII geheel is doorgespit over dit onderwerp. Nu veel informatie digitaal beschikbaar zal het mogelijk wat sneller gaan.
Achteraf vinden de bisschoppen dat de voorgangers tekortgeschoten zijn in het publiek afkeuren van de misdaden van de nazi's..
De protestantse kerk in de nazi-tijd
Pro-nazi theologen en kerkleiders zagen overeenkomsten tussen het christendom en de nazi-ideologie inzake joden, marxisme, vrouwenrechten en homoseksualiteit. Protestantse organisaties maakte geen probleem van gelijkschakeling met de NSDAP. Het gros van de Duitse protestanten was uiterst vatbaar voor het nationaal-socialisme en velen waren enthousiaste nazi's. Vele protestanten zagen niets in democratie of in de Weimarrepubliek. Er waren echter ook protestantse geestelijken die tegen de uitzetting van joodse geestelijken waren.
In 1933 werden de protestantse kerken door de nazi's gedwongen te fuseren tot Deutsche Reichskirche ook bekend als Deutsche Evangelische Kirche. Niet-ariers moesten hun ambten in de kerken opgeven. Als reactie werd de ondergrondse Bekennende Kirche opgericht, die staatsingrijpen afwezen. Sommige leiders zoals Martin Niemoller en Dietrich Bonhoeffer, die op theologische en morele gronden bezwaar maakten, werden in concentratiekampen opgesloten. Bonhoeffer kwam daar om het leven.
Binnen de protestantse kerk was ook een pressiegroep die de ideeën van de nazi's aanhingen, de Deutsche Christen. Het nationalisme maar ook het antisemitisme speelden in die groep een grote rol. Een discipel van Hitler werd de leider van de Deutsche Evangelische Kirche en de nazi's zetten hun propaganda-apparaat in om zoveel mogelijk kandidaten van de Deutsche Christen gekozen te laten worden. Joden en ook niet-ariers die met joden getrouwd waren werden uitgesloten. Protestantse predikanten die tegen het nationaalsocialisme waren probeerden men te verwijderen.
De Gereformeerde kerk heeft zich niet op landelijk niveau uitgesproken tegen de nazi's. De Hervormde kerk deed dat wel. Het leidde tot een schisma in de oorlogswinter van 1944 waarbij een deel van de gereformeerde zich afscheidden en verder gingen als Vrijgemaakte gereformeerden.
De sterilisatie en euthanasie van gehandicapten werd al gepraktiseerd voor de nazi's aan de macht kwamen met medewerking van (niet alle) protestantse zwakzinnigeninrichtingen. De katholieke bisschop van Munster, kardinaal Von Galen protesteerden in augustus 1941 tegen een dergelijke euthanasie. Als resultaat onderbraken de nazi's het euthanasieprogramma.
Literatuur
Judit Verstraete, 'Archief van omstreden paus Pius XII opengesteld: waarom veroordeelde paus de Holocaust niet tijdens de oorlog', vrt.be (2 maart 2020)
Stijn Fens, 'Was oorlogspaus Pius XII een held of een vazal van Hitler?', trouw.nl (2 maart 2020)
'Paus Pius XII kreeg al in 1942 een brief met gedetailleerde informatie over de Holocaust', nos.nl (17 september 2023)
'Nazi-prins door Hitler naar paus gestuurd voor geheime deal', Jones.nl (15 juni 2022)
'Paus Pius XII. Italiaanse paus (1876-1958)', nl.m.wikipedia.org
Edwin Ruis, 'Het Vaticaans complot van Pius XII tegen Hitler', historiek.net (20 december 2015)
'Voltooide Hitler het protestatisme', karlbarth.nl
'Hitler en het protestatisme', karlbarth.nl
Herman Noordegraaf, 'Hitler, christelijk geloof en kerken de waagschaal', karlbarth.nl
'Bekennende Kirche', nl.m.wiklipedia.org
Sanne Gerrits, 'Duitse bisschoppen bekritiseren rol voorgangers tijdens naziregime', kn.nl (30 april 2020)
Jan Bank, 'Kerken stemden morele boodschap af op Hitler', trouw.nl (16 mei 2015)
Reactie plaatsen
Reacties